پایگاه خبری روزنامه عطریاس پایگاه خبری روزنامه عطریاس
۵ شهریور ۱۳۹۸
سد “کلان” هدیه عجیب بروجرد به ملایر خسارات سیل در کوهدشت هم تراز بام لرستان
استان لرستان

سد “کلان” هدیه عجیب بروجرد به ملایر خسارات سیل در کوهدشت هم تراز بام لرستان

Virtual editor
26 آبان 1394
بازدید: 1,885
نظرات: 0

دیار چشمه ها و رودهای خروشان در سومین منطقه پرباران کشور، در حالی ۱۱ درصد روان آبهای کشور را با حجم ۱۲٫۵ میلیارد متر مکعب در خود جای داده است که ۷۵ درصد از زمین های کشاورزی اش دیم است. لرستان در حالی در تمنای آب است که پروژه های آبی و مهار آبهای سطحی اش در بلاتکلیفی و برزخ اعتبارات قطره چکانی به سر می برد و این موضوع آنقدر در این استان کم اهمیت می شود که بی توجهی به حفظ جنگلها و پروژه های آبخیز داری نیز به آن پیوند می خورد تا لرستان هر لحظه خطر وقوع سیل را احساس کند.
سیل کوهدشت و خسارات آن مشت نمونه ی خروار بود و این مهم را به همه گوشزد کرد که سیل نه خبر می کند و نه فرصت عکس العمل می دهد و این ما هستیم که باید در مقابل طبیعت آنقدر با احتیاط برخورد کنیم تا خشم طبیعت گریبانگیرمان نشود.
تخریب جنگهای زاگرس در کوهدشت، تبدیل درختان بلوط کهن سال به زغال و تبدیل جنگلهای خالی شده از درخت به کشتهای دیم از عمده دلایلی بود که به سیل در کوهدشت قوت داد. البته بی توجهی به جنگلها، عدم لایه روبی رودخانه های نزدیک به شهر و شدت بالای بارش را هم می توان به آن اضافه کرد. اما می شد با برنامه ریزی های کوتاه مدت، میان مدت و بلند مدت حجم خسارات به این سیل را آنقدر کاهش داد که به یک آبگرفتی معمولی تبدیل شود.
سیل این بار یقه کوهدشت را گرفت و سه تن از هموطنان مان را به کام مرگ کشاند و اموال عمومی را نابود کرد و به کشاورزی این شهرستان خسارات زیادی وارد کرد. خسارات به حدی بود که غضنفری رئیس سازمان جهاد کشاورزی لرستان گفت؛ خسارات وارد شده به زیربخشهای کشاورزی استان ناشی از سیل اخیر بالغ بر ۶۳ میلیارد تومان بوده است.
اما حکایت یاقوتهای کوهدشت، حکایت سالها با آفتاب پنجه در پنجه بودن و رنج خشکسالی را به جان خریدن است، مرواریدهایی که در دشت های سوخته کوهدشت «یاقوت» می شوند. یاقوتهایی که این بار سیل بنیان آنها را از ریشه کند تا مرغوبترین انار ایران حسرت به دل بازار بماند و سوگ از دست رفتن ۵۰۰ هکتار انارستان در این شهرستان بر پیکره باغداران کوهدشتی نقش بندد.
اما با برسی دیگر شهرستانهای استان نیز متوجه می شویم اکثر نقاط این استان مستعد سیلی ویرانگر هستند. حال ویرانی به کنار، اما عدم وجود زیرساختهای لازم جهت مقابله با بلایای طبیعی در شهرستانهای استان معضلی است که نمی توان از آن چشم پوشید.
واجب تر از نان شب، آب شهر
طی بارش چند روز گذشته میزان بارندگی در شهرستان بروجرد آنقدر قابل توجه بود که به نوعی یک ثبت رکورد برای این شهرستان محسوب می شود. اما بارانی بود که آمد و تبخیر شد!
علاوه بر این در فصل زمستان بعد از بارش سنگین برف در ارتفاعات و مرکز شهرستان بروجرد منابع آبی بسیاری پدید می آید که با گرم شدن هوا و ذوب شدن برف ها، بروجرد نقش مهمی را در سیراب کردن رودخانههای خروشان اطراف پیدا می کند ولی این شهرستان سهمی از ذخیره ی آبهای جاری خود ندارد.
بحران آب به ویژه در روستاهای شمال بروجرد به ماجرایی تکراری تبدیل شده است که هر ساله در فصل گرم سال کم و بیش مردم و مسئولان این شهرستان با آن درگیر هستند اما همین که عطش تابستان خوابید روز از نو روزی هم از نو!
طی این سالها پدیده خشکسالی منجر به یک بحران در بروجرد شده است. اما بحران خشکسالی که سالها مهمان ناخوانده ی بروجردی هاست را اگر کنار بگذاریم درمی یابیم که مدیریت صحیح منابع آبی بروجرد و توجه به ایجاد زیر ساخت ها در آن می توانست منبع تضمین کننده ای برای تامین آب آشامیدنی و کشاورزی باشد و احتمال وقوع سیل را در بروجرد کاهش دهد.
سد “کلان” هدیه عجیب بروجرد به ملایر
گرچه بارش باران در سال جاری؛ این نعمت بزرگ الهی، موجب خوشحالی و مسرت مردم به ویژه کشاورزان این دیار شد و توانست بخش کوچکی از سطح آبهای زیرزمینی بروجرد را بالا برد اما باید گفت این خوشحالی مانند یک شبنم با تابش نور خورشید و کنار رفتن ابرها تبخیر خواهد شد چرا که برای مدیریت آبهای حاصل از این باران درگذشته تدبیری صورت نگرفته است و متأسفانه با شستشوی خاک حاصل خیز ناشی از بارش باران و سیلاب رودخانه ها، آب را به همراه خاک حاصلخیز به رودخانهها میریزد و بدون اینکه کوچکترین استفادهای از این نعمت الهی شود خاک و آب به راحتی از بروجرد خارج میشوند.
اما موضوع آنجا وخیم می شود که حتی در حوزه آبریز شهرستان بروجرد سدی زده می شود که منابع آبی شهرستان ملایر از استان همدان را تامین کند! موضوعی که بدون هیچ عکس العملی از سوی مسئولان وقت شهرستان و استان به کار خود پایان داد و حکایت آب در کوزه و ما تشنه لبان می گردیم را بار دیگر زنده کرد.
حالا آبی که از شمال به بروجرد وارد می شود و در حوزه استحفاظی شهرستان قرار می گیرد از کنار روستاهای خشک این دیار عبور می کند و کشاورزان با چوب دستی بر دست و زانوی بغل کرده در کمال حسرت نشسته و بدرقه نعمتی را می کنند که مسئولان استان و شهرستان به آن بی اهمیت بودند.
با این تفاسیر ۳۵ میلیون متر مکعب از آبهای جاری زادبوم فرزانگان در حالی در استان همسایه ذخیره می شود که بروجردی ها حق خوردن یک جرعه آب بدون اجازه از آن را ندارند تا آب انباشته در پشت سد کلان بتواند اقتصاد کشاورزی ملایر را شکوفا کند؛ موضوع دردناکی که کام هر انسان آگاهی را خشک می کند و به این نتیجه می رسد چرا هیچ عکس العملی از سوی مسئولان استان و شهرستان در حین احداث سد کلان نشان داده نشد!
طرحهای آبی که میتوانست بروجرد را
آباد کند
هدایت و ساماندهی خروج آبهای سطحی ضرورتی انکارناپذیر است و باید در اولویت برنامههای مسئولان شهرستان باشد.
در اینجا چند سؤال اساسی مطرح است که چرا مسئولان درگذشته نتوانستهاند با ایجاد طرحهای سدی و آبخیزداری گره ای از وضعیت نابسامان اراضی کشاورزی دیم این منطقه محروم را باز کنند که در صورت محقق شدن آن امروز شاهد رشد و شکوفایی صنعت کشاورزی و اقتصاد پایدار در این منطقه بودیم.
با این تفاسیر چرا مسئولان فکری به حال سیراب کردن زمینهای کشاورزی منطقه با ایجاد سدهای متعدد آبی و خاکی نکردهاند که امروزه حسرت کوتاهیهای آنان را مردم بخورند.
سدهایی که راهشان سد شد
در همین رابطه حجت اله زیار کارشناس ارشد منابع طبیعی می گوید: برای شهرستانی همچون بروجرد قاعدتا یک منبع قابل اطمینان آب جهت تامین نیاز تا ۵۰ سال آینده باید پیش بینی می شد که متاسفانه این کار هنوز صورت نپذیرفته است و بخش قابل توجهی از آب آشامیدنی مردم بروجرد از چاه های آب و بخشی از آن از سراب ونایی تامین می شود که همین مساله سبب شده است که کشاورزی بروجرد با نگاه به آب های زیر زمینی مسیر حیات خودش را ادامه دهد. در سالهای گذشته قرار بود که سدی در بروجرد زده بشود که ضمن تامین آب شرب شهرستان بروجرد می توانست دشت اشترینان را به یک قطب کشاورزی تبدیل کند که عدم پیگیری این مطالبه مردمی سبب شد که متاسفانه فعلا این سد از دستور کار وزارت نیرو خارج شود.
این سد که “گلرود” نام داشت به علت اختلاف ارتفاعی که با سطح شهر بروجرد داشت می توانست آب را بدون احتیاج به پمپ های متعدد به شکل سقلی وارد شهرکند و آب آشامیدنی بروجرد را تامین کند.
زیار اظهار داشت: آب سراب ونایی از پاکیزه ترین آبها است به همین جهت احتمال استفاده از تصفیه خانه برای این سد دور از انتظار بود و با کمترین هزینه این سد می توانست منبع قابل اعتمادی برای تامین آب شرب و کشاورزی بروجرد باشد و جلوی بسیاری از سیلابهای مسیر خود را بگیرد.
وی با بیان آنکه نزدیک به هشت ماه از سال حجم گسترده ی آب از شهرستان خارج می شود ادامه داد: منابع آبی بروجرد به نوع خود وضعیت خوبی دارد اما اینکه شهرستانی با این وسعت و جمعیت پس از سالها هنوز زیرساختی جهت ذخیره سازی این آبهای روان ندارد جای تامل است و همین مهم سبب گشته که بخش مهمی از کشاورزی بروجرد دیم باشد که آسیب پذیری بالا تری نسبت به کشاورزی آبی دارد .
این کارشناس ارشد منابع طبیعی ادامه داد: در بروجرد سه سد پیش بینی شده بود به نام های سد “گلرود”، “آبسرده” و “شهید بروجردی” که سد گلرود از دستور کار خارج شد و سد شهید بروجردی هنوز پیشرفت فیزیکی در آن مشاهده نمی شود و به نوعی مسکوت مانده است و اما سد آبسرده بروجرد پس از آنکه گلرود از دستور کار خارج شد به عنوان تامین کننده آب شرب شهرستان بروجرد در نظر گرفته شد و سالهاست که کمتر از ۳۰درصد پیشرفت فیزیکی دارد که همین امر سبب می شود تکمیل این سد به این زودی ها بعید به نظر برسد.
سدی که پیر می شود اما تکمیل نمی شود
زیارگفت: پروژه سد آبسرده بروجرد سال ۱۳۸۸ کلید زده شد و تا به امروز طبق آخرین آمارها کل اعتبار هزینه شده برای این پروژه ۱۴ میلیارد تومان برآورد شده و اعتبار مورد نیاز برای تکمیل پروژه ۱۲۰ میلیارد تومان پیش بینی شده است که اگر یک حساب کتاب سر انگشتی انجام شود سالانه به طور متوسط حدود ۲میلیارد تومان برای این سد تخصیص پیدا کرده است و اگر در آینده تورم را صفر در نظر بگیریم به نظر حدود ۶۰سال آینده سد آبسرده تکمیل خواهد شد.
وقتی جنگل کاری در بروجرد معنا ندارد!
وی با انتقاد از عدم اجرای طرح های آبخیزداری و جنگل کاری در بروجرد گفت: بروجرد برای بالا بردن سطح آبهای زیر زمینی و جلوگیری از وقوع سیل نیازمند پروژه های آبخیزداری، افزایش پوشش گیاهی، حفظ مزارع موجود و پروژه های جنگل کاری است که متاسفانه باید بگویم در بروجرد چیزی به نام جنگل کاری وجود ندارد و کار بزرگی در این زمینه رخ نداده است و این جای نگرانی دارد چرا که تخریب تدریجی جنگلهای کوهدشت در استان لرستان در طول سالهای گذشته و عدم وجود طرحی جامع جهت حفظ و احیای جنگلهای این منطقه از عمده دلایل وقوع سیل ویرانگر در این شهرستان بود.
تخریب جنگلها چه بر سر کوهدشت آورد
این کارشناس منابع طبیعی با اشاره به پدیده ای به نام “برگ آب” گفت: هنگامی که باران به شدت می بارد اگر قطرات باران به سطح سنگ و یا خاک فرود بیایند، فرصت نفوذ به زمین را ندارند به همین علت در مناطق فاقد پوشش گیاهی باران تند، به سرعت تبدیل به سیلاب می شود اما وجود درختان در جنگلهای زاگرس سبب می شود باران تند به برگ درختان برخورد کند و آب را به آرامی به زمین با شدتی کم تر فرود بیاورد و فرصت نفوذ آب را در خاک بالا ببرد که این مهم هم سبب جلوگیری از سیلاب می شود هم باعث فرصت نفوذ آب در زمین می شود که سبب بالا رفتن سطح آب های زیر زمینی خواهد شد که از این رو نیاز است در کوهدشت طرح جامع مدیریت منابع جنگلی اجرا شود و مناطقی از جنگل که تخریب شده است قرق شده و مجددا احیا گردد. حال باید در نظر داشت که عدم احداث جنگل در کمربند شهری بروجرد خطر ایجاد سیل را در این مرکز مهم جمعیتی دوچندان خواهد نمود.
همسایگی در جوارسیل در کمال آرامش
اما همه ماجرای خطر سیل به موارد بالا ختم نمی شود؛ رودخانه یا به تعبیر دیگری “خانه”ی رود، محل عبور رود است و “رود” برای عبور از خانه خود با کسی شوخی ندارد؛ موضوعی که گاه توسط کاربران و مجاوران رودخانه نادیده گرفته می شود. باید آگاه بود که ریسک سیل در مناطق شهری به دلیل تغییر ساختار نفوذپذیری زمین و تراکم سکونتگاهی بیشتر از مناطق غیر شهری است.
دخل و تصرف شهری، عدم یک برنامه تفضیلی به روز در شهر های استان، احداث ساختمان های متعدد در بستر رودخانه ها و دخالت در اکوسیستم های موجود خطری جدی برای بروز حادثه ای تلخ همچون یک سیل است. نمونه آن را در سیل اخیر شهر کوهدشت مشاهده کردیم که منطقه ای آسیب دیده بود که در جوار رودخانه ای نیمه خشک شهرسازی صورت گرفته بود و امروز شاهد هستیم که در منطقه گلدشت بروجرد در جوار رودخانه حجم بالایی ویلا و تالار احداث شده است و یا آنکه حاشیه رودخانه شهری خرم آباد مورد تجاوز قرار می گیرد.
اما مسئولان استانی و شهرستانی علت وارد شدن سیل کوهدشت به خانهها را ریخته شدن نخالههای ساختمانی در ورودی شمال شهر کوهدشت یعنی مسیر رودخانه قدیمی و خشکیده عنوان کردند و اما آنچه از سوی افراد حاضر در محل دیده میشود کوتاه بودن دیواره سمت چپ رودخانه نسبت به دیواره سمت راست است و میتوان این موضوع را عامل اصلی طغیان سیل و ورود به خانههای سمت چپ کنار رودخانه دانست. حال جای بسی تامل است که چگونه به راحتی در حاشیه رودخانه گلرود در منطقه گلدشت بروجرد اجازه داده می شود نخاله های ساختمانی ریخته شود و زمینه های بروز سیل کوهدشت در بروجرد نیز تقویت شود. جای تاسف است که در برخی از شهرهای استان از جمله بروجرد در گذشته برنامه ریزی برای کاهش احتمال وقوع سیل در آن به نحوی صورت گرفته است که نه تنها امروز ادامه پیدا نمی کند بلکه به آنها لطمه نیز وارد می شود. به عنوان نمونه عبور دو نهر عریض به نام “دره روبه” از شهر بروجرد که از گذشته تا به امروز حجم بالایی از آبهای سطحی ناشی از بارندگی را از خود عبور می دهد اما در سالهای گذشته با مرمتهای غیر اصولی از آن عمق این کانالها کم شده و با احداث مجتمع تجاری بر روی قسمتی از این کانالها ضریب خطر سیل در مواقع بارندگی شدید را بالا می برد.
خرم آباد؛ روایت شهری که به همسایگی رود، با رود قهر است
رضا میرزایی کارشناس ارشد آب های زیرزمینی با اشاره به فعالیتهای غیرکارشناسی سالهای اخیر در محدوده حریم رودخانه خرم آباد اشاره می کند و می گوید: ما در این مدت شاهد احداث شش پل موقت در راستای کاهش ترافیک بر روی این رودخانه بوده ایم، پلهایی که در خوشبینانه ترین حالت تنها دارای ظرفیت آبگذری ۳۰ مترمکعب در ثانیه هستند.
میرزایی به مخاطرات این پلهای موقت در بارندگیهای شدید اشاره می کند و یادآور می شود: علاوه بر حوادثی که برای خودروهای عبوری از روی این پلها متصور است، در موقع بروز سیلاب این پلهای غیرفنی موجب بالا آمدن تراز سطح آب رودخانه و سرریزشدن سیل به خیابانها و ساختمانهای مسکونی و تجاری دو طرف رودخانه می شود.
وی با یادآوری اینکه رفتار رودخانه ها بسیار پیچیده است و همین امر فعالیت در این زمینه را با حساسیت های زیاد همراه می کند، می گوید: تغییر در ویژگیها و خصوصیات بستر رودخانه تاثیر زیادی بر روی رفتار هیدرولیکی رودخانه خواهد داشت که باید این امر مورد توجه متولیان قرار گیرد. این کارشناس ارشد آب زیرزمینی با اشاره به اینکه در طرح ساماندهی رودخانه خرم آباد نزدیک به یک متر از کف رودخانه بلوکاژ و به وسیله مصالح دانه بندی بر و روی آن پوشش بتنی نفوذناپذیری ایجاد شده است، ادامه می دهد: این کار موجب کاهش عمق بستر رودخانه و در نتیجه کاهش ظرفیت آبگذاری می شود و از سوی دیگر ایجاد پوشش بتنی نفوذ ناپذیر ارتباط هیدرولیکی بین بستر رودخانه و سفره آب زیرزمینی را قطع می کند و این امر موجب می شود که تبادل هیدرولیکی صورت نگرفته و در نتیجه شاهد افزایش تولید روان آب و خطر سیلاب باشیم.
به نظر باید باور کنیم که رودخانه ها همیشه اینقدر آرام نیستند؛ کمی که به خاطراتمان رجوع کنیم روزهایی را به یاد می آوریم که رودهای لرستان وقتی بستر را بر خود تنگ می دید راهی مناطق مسکونی حاشیه خود می شدند، رودهای لرستان بارها ثابت کرده اند که اینقدرها که خیال ما فارغ است، آنها آرام نیستند.
خطری که از بیخ گوش بروجرد گذشت
بر اساس اعلام اداره هواشناسی بروجرد، طی بارش چند روز گذشته میزان بارندگی در بروجرد ۷۷ میلیمتر بوده که در نوع خود کم نظیر است. این میزان بارش در حالی صورت می گیرد که سیل اخیر کوهدشت، تنها با ۸۷ میلیمتر بارش به وقوع پیوست اما در بروجرد در همین زمان ۷۷ میلیمتر باران بارید و این دو شهرستان با اختلاف ده میلیمتری در بارش مواجه بودند، شدت بارش در کوهدشت ویرانگر شد اما در بروجرد به علت آنکه بارش باران آرام تر بود سیلابی شکل نگرفت و خسارتی به بار نیامد، به هر روی اگر نوع بارش در بروجرد همچون کوهدشت بود با توجه به اینکه بروجرد فاقد زیرساختهای مدیریت آب و سیلاب است و به حریم رودخانه های مهم اش از جمله گلرود تجاوز شده است قطعا مخاطراتی بسیار بیشتر گریبان بروجرد را در بر می گرفت.
خسارتهای ناشی از سیل در کوهدشت هم تراز با بام خرم آباد
کوهدشت شهرستانی است که اقتصادش به شدت وابسته به کشاورزی است به همین علت خسارتهای ناشی از سیل کوهدشت را از بخش کشاورزی آن آغاز می کنیم
بهمن فریدونی مدیر جهاد کشاورزی شهرستان کوهدشت، گفت: بر اساس برآوردهای صورت گرفته تاکنون بیش از ۵۰۰ هکتار از باغات انار شهرستان کوهدشت براثر سیلاب از بین رفته است.
هوشنگ بازوند استاندار لرستان نیز در این باره می گوید: مطابق آخرین ارزیابی میزان خسارات ناشی از سیل کوهدشت تاکنون به ۲۰۰ میلیارد تومان رسیده است.
حال رقم ناشی از خسارت سیل کوهدشت را که می خوانیم به یاد صرف هزینه ۲۰۰میلیارد تومانی در پروژه بام خرم آباد می افتیم که بدون هیچ گونه مطالعه ای احداث شد و قطعا تا کنون این پروژه بازدهی مناسبی نداشته است. شاید این عدد و رقم اگر به درستی و در جای خود هزینه می شد وضعیت استان امروز دگر گون بود و ما شاهد وضعیت کنونی نبودیم. اما کوهدشتی که امروز خسارات فراوانی بر پیکره اش وارد شد اگر در گذشته یک چهارم خسارت های کنونی هزینه پروژه های جنگلکاری و آبخیزداری و مقابله با سیل می شد آیا امروز به این وضعیت می رسید؟
به هر حال آنچه مسلم است استان لرستان زخم خورده تصمیمات مسئولانی است که برخواسته از احساسات مردمی است که نه مبنای علمی دارد و نه کاربردی است. تصمیماتی که تنها مو را می بینند و نه پیچش مو و انتظار می رود با روی کار آمدن دولت تدبیر و امید این رویه پایان یابد. نگاه جزیره ای در استان حذف شود و بایک نگاه بلند به ظرفیت ها و معضلات کلیه نقاط استان تصمیمات علمی و اساسی صورت پذیرد.

Virtual editor
روزنامه نگار

ارسال نظر

پست الکترونیک شما منتشر نخواهد شد.

قوانین ارسال نظر
  1. نظرات خود را با حروف فارسی تایپ کنید.
  2. نظرات حاوی مطالب کذب، توهین یا بی‌احترامی به اشخاص، قومیت‌ها، عقاید دیگران، موارد مغایر با قوانین کشور منتشر نمی‌شود.
  3. نظرات بعد از ویرایش ارسال می‌شود.
*
*