پایگاه خبری روزنامه عطریاس پایگاه خبری روزنامه عطریاس
1 آبان 1397
سیاسی

نگاهی به توسعه اجتماعی و هستی شناسی اجتماعی جامعه ای در ایران

سردبیر مجازی
5 بهمن 1396
بازدید: 170
نظرات: 0

مجمد مهدی بهمنی کارشناس ارشد علوم سیاسی

توسعه فرآیندی همه جانبه است. چنانچه جامعه ای به صورت تک بعدی توسعه یابد و سایر جنبه ها در سطح پایینی قرار داشته باشند، آن جامعه را نمی توان توسعه یافته تلقی کرد.
در منابع موجود، اصطلاح توسعه اجتماعی با تعابیر و تعاریف متفاوتی به کار رفته که معرف دو رویکرد عام و خاص است. در رویکرد عام، توسعه اجتماعی با دیگر انواع توسعه، به ویژه فرهنگی، سیاسی و اقتصادی تداخل پیدا کرده ولی در رویکرد خاص، مفهوم توسعه اجتماعی به معنای اخص کلمه و متمایز از توسعه فرهنگی، سیاسی و اقتصادی به کار رفته است.
مبانی نظری و تجربی توسعه اجتماعی:
موضوع توسعه اجتماعی در دیدگاه ها و آثار اغلب صاحب نظران جامعه شناسی کلاسیک و معاصر به طور ضمنی یا صریح مطرح شده و روی برخی از شاخص های توسعه اجتماعی تأکید کرده اند. پارسونز، اجتماع جامعه ای؛ کلمن، سرمایه اجتماعی؛ الکساندر، جامعه مدنی؛ مورن، هویت انسانی؛ بوردیو، کنش اجتماعی؛ دارندورف، انسان اجتماعی؛ هابرناس، گستره همگانی؛ گیدنیز، هویت شخصی و سرمایه اجتماعی؛ کرایب، تجربه هویت، جنکینز، هویت اجتماعی؛ بورک، اعتماد، تعهد و عزت نفس؛ آرچر، انسان بودن را مطرح کرده اند…
چارچوب مفهومی:
در فرآیند مرور دیدگاه های نظری و منابع تجربی، گرایش به دقت در مفاهیم و بکارگیری آنها در معانی گرفته شده است؛ به طوری که امروزه حداقل با چهارنوع توسعه در چهار حوزه حیات اجتماعی سر و کار داریم که در فرآیند توسعه ملی هر جامعه ای با یکدیگر تعامل و همبستگی متقابل دارند ولی استقلال نسبی ویژگی های خود را نیز دارند
ماهیت، قلمرو، مؤلفه ها و شاخص های توسعه را در این حوزه های چهارگانه، می توان به شرح ذیل از یکدیگر متمایز و ترسیم کرد:
الف) توسعه سیاسی: بسط آزادی، مردم سالاری، مشارکت جمعی عام ب)توسعه اقتصادی: بسط عقلانیت ابزاری، مهارت و تکنیک، بهره برداری بهینه از منابع، کاهش آنتروپی (بی نظمی، بی تعادلی)، محرومیت زدایی ج) توسعه اجتماعی: تعریض و تحکیم اجتماع، جامعه مدنی و مفهوم شهروندی، همبستگی و انسجام جمعی عام د)توسعه فرهنگی: گسترش تولید و تبادل و ذخیره اطلاعات، خردورزی و وفاق فرهنگی. بنابراین همانطوری که توضیح داده شد حوزه اجتماعی که حوزه انسجام و یگانگی است، به رغم داشتن ارتباط متقابل و تعامل با سایر حوزه ها، خود نیز هویت و استقلال نسبی خویش را دارد.
این امر تاکنون مورد توجه قرار نگرفته و در نتیجه امروز با تأخیر یا پس افتادگی شدید اجتماعی روبرو هستیم که پیامدهای آن به صورت آسیب های اجتماعی، طراوت و شادابی حیات اجتماعی را تهدید کرده است. وضعیت موجود اجتماع جامعه ای در ایران: اجتماع جامعه ای (societal community) در ایران مشتمل بر مجموعه ای از اجتماعات بسیار متعدد، متنوع و بعضا متناقض است که می توان آنها را به طرق زیر طبقه بندی کرد:
الف) غیر رسمی: این نوع اجتماعات محیط طبیعی یا غیر رسمی حیات اجتماعی افراد را تشکیل می دهند که وجه غالب جامعه ایران است و تعیین کننده خاص گرایی های فرهنگی و اجتماعی می باشد.
ب) اجتماعات رسمی: اجتماعات سازمانی یا تعلقات سازمانی که در واقع اجتماعت رسمی و غیر طبیعی است. در ایران این نوع اجتماعات بسیار ضعیف هستند، به طوری که تحت الشعاع اجتماعات غیر رسمی قرار می گیرند. افراد، روابط خانوادگی، ایلی و قومی خود را از اجتماعات غیر رسمی به این اجتماعات می آورند و در نتیجه ضوابط عقلانی و مصالح سازمانی تحت الشعاع روابط خانوادگی، ایلی و قومی قرار می گیرد.
ج) بینابین یا اجتماعات انجمنی مستقل (جامعه مدنی): این اجتماعات واسط بین اجتماعات رسمی و غیر رسمی و تنظیم کننده روابط بین آنها هستند، به طوری که افراد قبل از ورود به بخش رسمی باید با ورود به این انجمن ها با اصول و قواعد عمل جمعی یا اخلاق مدنی و حرفه ای آشنا شوند و به عنوان نماینده اجتماع انجمنی مستقل خود عمل نمایند. ولی در ایران اینگونه نهادهای مستقل مدنی بسیار ضعیف هستند و لذا بین دو بخش رسمی و غیر رسمی خلأ بزرگی وجود دارد که منبع اصلی نابسامانی یا آنومی اجتماعی و فردگرایی های خودخواهانه و انواع کژکارکردی ها و کژکرداری ها است.
اهم مسائل و مشکلات اجتماع جامعه ای در ایران را می توان به شرح زیر مطرح کرد:
1) غلبه ارزش های ابزاری (ثروت و قدرت) بر ارزش های ذاتی.
2) عقب ماندگی و تأخر اجتماع جامعه ای نسبت به سایر حوزه های جامعه.
3) تعدد، تنوع و تعارض اجتماعات و الگوهای جمعی موازی با هم که منشاء نابسامانی اجتماعی هستند.
4) کثرت امر و نهی و تورم اجتماعی که بعضا از لحاظ نظری و عملی متناقض هستند.
5) خاص گرایی های خانوادگی، طایفه ای و قومی.
6) چندگانگی ساختاری.
7) چندگانگی های شخصیتی و رواج تظاهر، تملق، دروغ و تزویر.
8) سرخوردگی های روانی، نارضایتی عمومی و برون گرایی، هنجارشکنی، قانون گریزی، قانون ستیزی و آسیب پذیری در برابر تهاجمات فرهنگی، افزایش بحران های اجتماعی و به ویژه بحران اخلاقی.
نتیجه گیری و دورنمای آینده:
به طور کلی روزهای آتی توسعه اجتماعی ایران را می توان در قالب سه سناریو به شرح زیر پیش بینی کرد:
1) تداوم وضعیت موجود: احتمال بسیار ضعیف؛ 2) بدتر شدن وضعیت موجود: محتمل؛ 3) بهبود وضعیت موجود و رسیدن به وضعیت مطلوب: محتمل ولی مشروط به: شناخت مسائل و مشکلات موجود در گذشته و حال (هستی شناسی)؛ ترسیم دورنمای آینده و تعیین اهداف توسعه اجتماعی (هدف شناسی)؛ ارزیابی دقیق مقدورات و محدودیت ها یا عوامل و موانع توسعه اجتماعی (امکان شناسی)؛ برنامه ریزی عملی برای توسعه اجتماعی.
با توجه به مطالب ارائه شده به نظر می رسد که در جامعه در حال گذار ایران توجه به توسعه اجتماعی از اهمیت و ضرورت علمی و اجتماعی خاص برخوردار است.
بنابراین اصحاب علوم اجتماعی باید روی مؤلفه ها و شاخص های توسعه اجتماعی و مکانیسم های تحقق آن کار کنند و مسوولان برنامه ریزی نیز نتایج حاصل از این تحقیقات را به کار گیرند تا توسعه اجتماعی به عنوان یکی از ابعاد بسیار مهم توسعه متوازن و همه جانبه ایران هم در بعد علمی و هم در بعد عملی و اجرایی به طور جدی مورد توجه قرار گیرد.

سردبیر مجازی
روزنامه نگار

ارسال نظر

پست الکترونیک شما منتشر نخواهد شد.

قوانین ارسال نظر
  1. نظرات خود را با حروف فارسی تایپ کنید.
  2. نظرات حاوی مطالب کذب، توهین یا بی‌احترامی به اشخاص، قومیت‌ها، عقاید دیگران، موارد مغایر با قوانین کشور منتشر نمی‌شود.
  3. نظرات بعد از ویرایش ارسال می‌شود.
*
*