پایگاه خبری روزنامه عطریاس پایگاه خبری روزنامه عطریاس
۲۸ تیر ۱۳۹۸
قنات یک فرهنگ است
اجتماعی

قنات یک فرهنگ است

Virtual editor
14 اسفند 1397
بازدید: 116
نظرات: 0

احسان آخانی سنجانی برگزیده همایش روز ملی آب در سطح کشور در گفت و گو با عطر یاس:

قنات یک فرهنگ است

نه تنها محیط زیست، بلکه تمدن نیز به مسئله آب بستگی دارد

 

هر ساله روز 13 اسفندماه به عنوان روز ملی آب نامگذاری شده است و به همین مناسبت همایش بزرگداشت روز ملی آب مستقر در مرکز ملی مطالعات راهبردی کشاورزی و آب اتاق ایران، در چهارمین سالگرد این رویداد، در 13 اسفند ماه 1397 با شعار ملی «نجات آب، ضرورت ملی، رسالت جهانی» و با توجه به شعار روز جهانی آب در سال 2019، (Leaving no one behind) یا به عبارتی «آب برای همه»، این رویداد ملی توسط اتاق بازرگانی، صنایع، معادن و کشاورزی ایران و با مشارکت معاونت امور زنان و خانواده ریاست جمهوری، شرکت مهندسی آب و فاضلاب کشور، شرکت مدیریت منابع آب ایران، معاونت آب و خاک وزارت جهاد کشاورزی، سازمان جنگل‌ها، مراتع و آبخیزداری کشور، سازمان حفاظت محیط زیست کشور، سازمان پژوهش و برنامه ریزی وزارت آموزش و پرورش، کمیسیون ملی یونسکو و شبکه سمن‌های محیط زیستی و منابع طبیعی کشور برگزار می شود. در این همایش از فعالین حوزه آب در سطح کشور در ابعاد مختلف بخش های دولتی و خصوصی و همچنین سازمان های مردم و نهاد و فعالین حوزه آب در چندین بخش تجلیل می شود. همچنین در همایش روز ملی آب یک بخشی تحت عنوان تشکل ها و داوطلبین حوزه آب گنجانده شده است. 13 اسفندماه امسال چهارمین سالی است که همایش روز ملی آب برگزار می شود. در همایش روز ملی آب احسان آخانی سنجانی مدیرعامل مؤسسه زیست محیطی سبزگستر مرکزی و فعال حوزه آب استان مرکزی به عنوان چهره ملی آب در سطح کشور شناخته شد. تقدیری که از احسان آخانی سنجانی انجام شده است به عنوان فعال حوزه آب در بخش تشکل های آب رسان است. احسان آخانی سنجانی را شبکه محیط زیست و منابع طبیعی کشور و دفتر مشارکت های سازمان حفاظت محیط زیست کشور به عنوان فعال حوزه آب معرفی کرده و در این همایش به عنوان چهره ملی شناخته شده است. فعالیتی را که احسان آخانی سنجانی به طور خاص انجام داده در راستای احیاء قنات های مناطق سنجان، فیجان و کرهرود و همچنین احیاء رودخانه کرهرود و تأمین آب برای تالاب میقان در شهرستان اراک است. این موضوع عنوان دقیق گزارش و مقاله ای است که احسان آخانی سنجانی در این همایش در قالب یک کلیپ و یک پاورپوینت ارائه داده است. جای بسی خرسندی است که یک فعال حوزه آب در سطح استان مرکزی امسال به عنوان چهره ملی آب در گستره کشوری شناخته می شود.

 

قنات حکمرانی درست مدیریت منابع آبی را به بشریت یاد می دهد

 

احسان آخانی سنجانی مدیرعامل مؤسسه زیست محیطی سبزگستر مرکزی و فعال حوزه آب استان مرکزی گفت: اعتقاد دارم که قنات تنها یک سازه مهندسی برای استحصال آب نیست، قنات در واقع یک فرهنگ است. فرهنگی است که انسان هایی که به آن مرتبط هستند با یکدیگر صحبت می کنند و با گفتگو مسائل مربوط به آن را حل و فصل می نمایند. بعضاً ممکن است در گفتگوهایی که در خصوص قنات رخ می دهد، چالش به وجود بیاید، اما در نهایت نزاع و درگیری به وجود نمی آید و تنها با صحبت و گفتگو مسائل را مرتفع می سازند. کما اینکه تمدن ایران و بشریت بیش از 2000 سال با فرهنگ قنات زندگی کرده است. حفظ قنات تنها حفظ یک سازه مهندسی نیست، بلکه حفظ فرهنگی است که راه آینده را به انسان نشان می دهد و به بشریت یاد می دهد آنچه را که داریم مصرف کنیم و بیشتر از آن را حق نداریم استفاده کنیم چرا که برای آیندگان است. قنات حکمرانی درست مدیریت منابع آبی را به بشریت یاد می دهد.

آخانی سنجانی افزود: اقدامات خاصی را برای احیاء قنات های مناطق سنجان، فیجان و کرهرود، از سال 1392 با همکاری مردم این مناطق انجام داده ایم و با روندی که این اقدامات داشته است، تمامی قنات های موجود در این مناطق از میزان 20 درصد تا 80 درصد به فراخور وضعیتی بر روی آنها حاکم بوده، احیاء شده اند. در سال 1392 یک قنات در این مناطق به عنوان پایلوت انتخاب شده و فرایندهای های احیاء بر روی آن اجرایی شد. قناتی که به عنوان پایلوت انتخاب شد، حدود 15 تا 20 لیتر در ثانیه دبی آب داشت و پس از آنکه فرایندهای احیاء از جمله، مرمت، لایروبی و اقداماتی که توسط دولت و مردم و همچنین خودیاری هایی که شکل گرفت توانستند این قنات را احیاء کنند و پس از آن تا سال 1397 تمامی قنات های مناطق سنجان، فیجان و کرهرود، احیاء شدند. برخی از این قنات ها تا 80 الی 90 درصد از پیک گذشته خود احیاء شده اند و به یک پایداری نسبی رسیده اند و برخی دیگر از این قنات ها نیز باز هم نیاز به کارکردن دارند و می طلبد که تا 2 تا 3 سال دیگر بر روی این قنات ها فرایندی های احیاء اجرا شود. در مجموع 9 قنات در مناطق سنجان، فیجان و کرهرود قرار دارد که تمامی این قنات ها از سال 1392 تاکنون فرایندهای احیاء بر روی آنها اجرایی شده است. همچنین اتفاق مثبتی که در این راستا رخ داد این بود که مردم و ساکنین این مناطق در مدت 3 سال گذشته منابع آبی خود را در فصول غیرزراعی در رودخانه کرهرود رها کرده اند و این آب به تالاب میقان سرازیر شده است.

وی ادامه داد: ماحصل تمامی این اقدامات این بوده است که در مناطق سنجان، فیجان و کرهرود، در سال 1392 مجموعه تمامی 9 قنات و تعداد چاه هایی که از این قنات ها تغذیه می شدند در مجموع 200 لیتر در ثانیه دبی آب داشته اند، اما در سال 1397 با فرایندهایی که در راستای احیاء بر روی آنها انجام شده است و بدون آنکه بخواهیم منبع جدیدی برای آنها تعریف کنیم در مجموع 500 لیتر در ثانیه دبی آب دارند. برای رسیدن به شرایط ایده آل نیز 200 لیتر در ثانیه دیگر دبی آب نیاز داریم به گونه ای که مجموع دبی آب این قنات ها باید به 700 لیتر در ثانیه برسد. زمانی که دبی آب این قنات ها به 200 لیتر در ثانیه برسد می توانیم بگوییم که از بحران خارج شده ایم. یک نکته ای که قابل توجه بود این است که در اکثر نقاط استان مرکزی و یا حتی کشور دارای شرایط بحرانی در خصوص آب بوده ایم، اما در مناطق سنجان، فیجان و کرهرود حدود 2 سال است که بحران آب نداریم و بحران را پشت سر گذاشته و آن را مدیریت کرده ایم. ناگفته نماند که هنوز به شرایط ایده آل نرسیده ایم.

مدیرعامل مؤسسه زیست محیطی سبزگستر مرکزی و فعال حوزه آب استان مرکزی اظهار داشت: البته باید به این نکته اشاره کرد که طبق آخرین آماری که در دهه 60 بر اساس استعلامی که از سازمان جهاد کشاورزی وقت گرفته شده است، مجموعه این 9 قنات 1300 لیتر در ثانیه دبی آب داشته است. همچنین طبق اخرین استعلامی که از دهه 70 گرفته شده است این 9 قنات در مجموع 1300 لیتر در ثانیه دبی آب داشته است. به این معنا که در دهه های 60 و 70 تنها یکی از این قنات ها دارای 500 لیتر در ثانیه دبی آب داشته است. اما در حال حاضر تمامی مجموع این 9 قنات 500 لیتر در ثانیه دبی آب دارند و با توجه به شرایط موجود بسیار ذوق زده شده و خوشحال هم شده ایم که از میزان 200 لیتر در ثانیه دبی آب در سال 1392، مجموع دبی آب این قنات ها را به 500 لیتر در ثانیه در سال 1397 رسانده ایم. درست است که در دهه های 60 و 70 دبی آب این قنات ها 1300 لیتر در ثانیه بوده است، اما با توجه به اینکه بخشی از اراضی کشاورزی در مناطق سنجان، فیجان و کرهرود تغییر کاربری داده اند، دبی آب این 9 قنات به میزان 700 لیتر در ثانیه به عنوان شرایط ایده آل در این راستا محسوب می شود.

آخانی سنجانی تصریح کرد: نکته ای که برای این همایش قابل توجه بوده و باعث شده به عنوان چهره ملی آب شناخته شوم این است که نقش جامعه بومی و محلی در این راستا را بسیار پررنگ نشان دادیم. اقدامات بسیاری را در این خصوص حوزه آب در مناطق سنجان، فیجان و کرهرود انجام داده ایم. یکی از اقداماتی که در این راستا انجام شده تشکیل هیئت امنای یکپارچه از مجموع قنات های مناطق سنجان، فیجان و کرهرود بوده است. از دیگر اقدامات انجام شده در این راستا شفاف سازی مباحث ملی در حوزه قنوات مناطق سنجان، فیجان و کرهرود، می باشد. ساماندهی منابع مالی که از سوی مردم برای احیاء این قنات ها پرداخت می شود، نظام مند کردن اعتبارات دولتی که به احیاء قنات ها تعلق می گیرد، نیز از اقدامات دیگری است که در این خصوص شکل گرفته است. همچنین تهیه و تولید یک فیلم مستند 25 دقیقه ای از قنات های مناطق سنجان، فیجان و کرهرود و گنجاندن مسائل و مشکلات مربوط به این قنوات و راه حل های مقابله با این مسائل و مشکلات نیز از دیگر اقدامات انجام شده در این راستا می باشد. مجموعه تعاملات دولت و مردم در زمینه احیاء قنات های مناطق سنجان، فیجان و کرهرود بستری را فراهم کرد تا از طریق آن بین مردم و دولت یک گفتگوی سازنده به وجود بیاید و در نهایت منجر به یک اتفاق مثبت در راستای احیاء قنات های این مناطق و رودخانه کرهرود شود. همچنین این جامعه تلاش کرد تا حسب نقش و وظیفه اجتماعی که دارد آب را رها کنند و این آب در تالاب میقان سرازیر شود. امید است این فرایند ادامه دار باشد و شرایط به گونه ای رقم بخورد که روز به روز شاهد پیشرفت و گسترش هر چه بیشتر این مسیر باشیم.

وی بیان داشت: اقدام بسیار مهم دیگری که شکل گرفت، طرح مطالعاتی بود که از محل اعتبارات سازمان جهاد کشاورزی استان مرکزی انجام شد. این طرح مطالعاتی به صورت تفکیک شده برای هر قنات به طور مجزا اجرایی شد، مسائل هر قنات مطرح شده و پاسخ های آنها نیز عنوان گردید. راهکارهای حل معضلات مربوط به این قنات ها مشخص شد، دورنمای آینده این مناطق شکل گرفت. نکته بسیار مهم این طرح این است که مردم نقش بسیار بالایی در این راستا داشتند. یکی از تأکیداتی که بر روی آن اصرار داشتیم، این بود که مناطق سنجان، فیجان و کرهرود باید یک طرح مطالعاتی داشته باشد، چرا که این طرح مطالعاتی منجر به این امر می شود که هر شخصی که در رأس کار قرار گرفت بر اساس این طرح مطالعاتی تصمیمات لازم را گرفته و اقدامات لازم را نیز انجام می دهد و تلاش می کند که فرایندهای احیاء را اجرایی نماید. به یاری خداوند این رخداد اتفاق افتاد و یکی از دستاوردهای بسیار خوب در این راستا بوده است. به طور قطع نواقصی نیز در این خصوص وجود دارد و امکان ندارد هیچ مسئله ای کامل باشد، اما به عنوان قدم اول فعالیت بسیار ارزنده ای بوده است. علت این امر آن است که مردم به صورت مستقیم در تدوین آن نقش داشته اند و دولت نیز منابع خوبی در اختیار این موضوع قرار داد تا بتوان این فرایند را اجرایی کرد.

مدیرعامل مؤسسه زیست محیطی سبزگستر مرکزی و فعال حوزه آب استان مرکزی تأکید کرد: آب دغدغه اصلی من در حوزه محیط زیست بوده است. اعتقاد دارم که نه تنها محیط زیست، بلکه تمدن نیز به مسئله آب بستگی دارد. اشتغال، سیاست، محیط زیست، چرخه زندگی و شرایط امروزی هر جامعه ای به آب گره خورده است. مدیریت قنات یکی از مسائل بسیار مهم است. حفظ قنات تنها اقدامات فنی و مهندسی نیست، بلکه حفظ قنات مدیریت آن است، اینکه بتوانیم منابع مالی مردم را مدیریت کنیم و همچنین بتوانیم از منابعی که دولت کمک می کند و در اختیار مدیریت قنات می گذارد استفاده کنیم، همگی بر روی حفظ قنات ها تأثیرگذار است. از مدت ها قبل از دوران نوجوانی و جوانی در راستای قنات ها و حوزه آب فعالیت های بسیاری داشته ام. به واسطه اینکه پدرم و پدربزرگم مدیریت قنات انجام می داده اند، توانستم پا به این حوزه بگذارم و با استفاده از تجربیاتی که در اختیارم گذاشتند، اقدام به احیاء قنات ها در مناطق سنجان، فیجان و کرهرود کنم. در نهایت از سال 1392 به طور جدی فرایند احیاء قنات های مناطق سنجان، فیجان و کرهرود را آغاز کردم.

آخانی سنجانی ابراز داشت: یکی دیگر از دغدغه های اصلی من در این راستا تالاب میقان بود، چرا که اعتقاد داشته ام تالاب میقان آب دارد و نیاز به پساب ندارد و باید حق آبه طبیعی تالاب میقان را به آن بازگردانیم. با اقداماتی که در این خصوص انجام داده ایم و با احیاء قنات های این مناطق و رودخانه کرهرود، آب این رودخانه به تالاب میقان سرازیر می شود. یک موضوعی که در این راستا مطرح می شود این است که حق آبه طبیعی تالاب میقان به کجا می رود؟ تقریباً از اواخر دهه 80 و یا اوایل دهه 90 این موضوع که حق آبه طبیعی تالاب میقان به کجا می رود را پیگیری کردیم تا بتوانیم این مسئله را حل و فصل کنیم. چندین معضل در این راستا وجود داشت. یکی از این معضلات که به صورت جدی آن را پیگیری کردیم و در سطح استان منجر به یک پروژه مطالعاتی شد، سدهای خاکی که تحت عنوان آبخیزداری در حوزه 550 هزار هکتاری تالاب میقان در دهه مختلف احداث و ایجاد شده بود. این موضوع به یک چالش بسیار جدی در استان تبدیل شده بود. اعتقاد داشتیم که این سدها بخشی از حق آبه تالاب میقان را در پشت خود ذخیره می کنند و اجازه نمی دهند که آب در مسیل های ورودی تالاب میقان به جریان بیفتد.

وی اضافه کرد: با توجه به اینکه در برهه ای عضو اتاق فکر محیط زیست استان مرکزی بوده ام، اولین اقدامی جدی که در این راستا شکل گرفت این بود که یک گزارش در قالب یک پاورپوینت تهیه کرده و ارائه نمودیم و نشان دادیم یکی از مسیل های ورودی تالاب میقان که رودخانه قره کهریز یا همان کرهرود است به واسطه همین سدها و بندهای خاکی دچار چالش بسیار جدی شده است. با توجه به اینکه این موضوع در کشاکش 2 مجموعه اساتید دانشگاه و فعالین محیط زیستی با منابع طبیعی و آبخیزداری قرار گرفته بود بر این اساس که از یک سو مجموعه اساتید دانشگاه و فعالین محیط زیستی عنوان می کنند که این بندها و سدهای خاکی در آورد رودخانه قره کهریز یا همان کرهرود تأثیرگذار هستند و از سویی دیگر مجموعه منابع طبیعی و آبخیزداری نیز عنوان می کند که این بندها و سدهای خاکی در آورد رودخانه قره کهریز یا همان کرهرود تأثیرگذار نیستند، خوشبختانه با ارائه این پاورپوینت در کارگروه کاهش آلودگی هوای اراک، مصوبه ای به تصویب رسید و این مصوبه بر این مبنا بود که این سدها و بندهای خاکی توسط یک مجموعه بی طرف مورد مطالعه قرار بگیرد. سازمان مدیریت و برنامه ریزی استان مرکزی متولی انجام این مطالعه شد و مطالعه مذکور را با اجرای مراحل قانونی به دانشگاه اراک واگذار کرد و این مطالعه توسط دانشگاه اراک اجرایی گردید. نتایج این مطالعه تا حدودی به ادعاهای مجموعه اساتید دانشگاه و فعالین محیط زیستی نزدیک است و می توان گفت که بر روی این مسئله صحه می گذارد که این سدها و بندهای خاکی اثرات مخربی را بر روی حق آبه طبیعی تالاب میقان گذاشته اند. تعدادی از این سدها و بندهای خاکی جانمایی مناسبی داشته اند، اما تعداد بسیار زیادی از آنها به هیچ عنوان جانمایی و جایگاه مناسبی ندارند و از ابتدا یا نباید احداث می شدند و یا اینکه حداقل به گونه دیگری مدیریت می شدند. این موضوع نیز پروژه دیگری است که در طی مدت چند سال گذشته پیگیری کردیم و تا حدودی نیز به نتیجه رسیدیم و امیدواریم که این مصوبه کارگروه در آینده به نفع تالاب میقان باشد.

مدیرعامل مؤسسه زیست محیطی سبزگستر مرکزی و فعال حوزه آب استان مرکزی همچنین گفت: در حوزه آب فعالیت های دیگری نیز داشته ایم. یکی از اقدامات بسیار مهمی که در این راستا انجام داده ایم، اکران 2 مستند بسیار مهم در کشور بوده است. یکی از این مستندها، مستند مادرکشی بود که در استان مرکزی اکران شد که این مستند در خصوص آب های سطحی، سدسازی ها، مدیریت آب در کشور در حوزه آب های سطحی تهیه و تدوین شده بود. این مستند با حمایت مرکز پژوهش های استراتژیک ریاست جمهوری تهیه و تدوین شد. با توجه به همکاری هایی که با اتاق فکر محیط زیست استان مرکزی داشته ایم، مؤسسه های زیست محیطی سبزاندیشان و سبزگستر مرکزی به صورت مشترک این اکران را انجام دادند. دومین مستند نیز مستند تالان بود که این مستند به موضع مباحث مربوط به آب های زیرزمینی می پرداخت. این مستند در قالب ائتلاف داوطلبان زیست بوم استان مرکزی با همکاری معاونت هماهنگی امور عمرانی استانداری مرکزی و تشکل های بزرگ کشاورزی استان مرکزی، شرکت آب منطقه ای استان مرکزی، سازمان جهاد کشاورزی استان مرکزی، اداره کل حفاظت محیط زیست ایتان مرکزی، اداره کل منابع طبیعی و آبخیزداری استان مرکزی، شورای شهر دوره پنجم، شهرداری اراک و سازمان فرهنگی ورزشی شهرداری اراک تهیه و تدوین شد و در سطح استان اکران گردید. اکران این مستند با یک استقبال بی نظیر و فوق العاده روبرو شد. همچنین یک پنل تخصصی با حضور عوامل فیلم و نیز با حضور دکتر فصیحی هرندی استاد برجسته دیپلماسی آب از دانشگاه دلفت هلند و تافتز آمریکا برگزار کردیم که این استاد برجسته با دعوت مجموعه ای که در این راستا فعالیت می کردیم به استان مرکزی آمد. این پنل تخصصی با همکاری 9 سازمان مردم نهاد استان مرکزی که در حوزه محیط زیست و حقوق شهروندی فعالیت می کنند برگزار شد.

آخانی سنجانی افزود: نکته دیگری که در حوزه آب به عنوان دغدغه ذهن های فعالین این حوزه را به خود مشغول کرده بود، مصرف آب در حوزه فضای سبز شهری بود. در حوزه فضای سبز شهری بحث چمن کاری ها را از دوره شورای شهر چهارم پیگیری کردیم و در دوره شورای شهر پنجم توانستیم با دفاعیاتی که ارائه دادیم و حمایت شورای شهر پنجم، مصوبه ممنوعیت کشت چمن در حوزه فضای سبز شهر اراک را اخذ کنیم. نکته بعدی نیز که باید به آن اشاره کرد این است که در حوزه انتخاب گونه های گیاهی برای فضای سبز، 3 گونه مهم زاگرس را معرفی کریم و در مساحت حدود 5 هکتار از پارک کلاله سنجان را 3 گونه گیاهی بلوط زاگرس، داغداغان و پسته وحشی را که نیاز آبی بسیار پایینی داشتند را احیاء کرده و مورد فرایند کاشت قرار دادیم. این فعالیت تحت یک برنامه بسیار ویژه با همکاری شهرداری و شورای شهر و همچنین با همکاری مؤسسات زیست محیطی شهر اراک و استان مرکزی اجرایی شد.

وی ادامه داد: موضوعی که در انتها می توانم بگویم این است که 302 رشته قنات در سطح شهرستان اراک داشته ایم که از میزان تعداد 170 رشته قنات در حال حاضر فعال هستند و دبی آب فعلی آنها 53 میلیون متر مکعب در سال است. در صورتی که این قنات ها در گذشته 136 میلیون مترمکعب دبی آب داشته اند. موضوعی که مطرح می شود این است که تنها برای مرمت این قنات ها در حدود 200 میلیارد ریال اعتبار نیاز است. قنات ها بسیار مظلوم هستند، چرا که اگر تنها 200 میلیارد ریال اعتبار هزینه کنیم، می توان 50 میلیون مترمکعب آب را مدیریت کرد و آنها را به عنوان منابع آبی پایداری که می تواند نقش بسزایی در اشتغال داشته باشد، برشمرد. در حالی که نهایت اعتباری که برای مرمت قنات ها به کار گرفته می شود بسیار ناچیز است. برای مثال در سال جاری اعتباری که برای این امر در نظر گرفته شده است، میزان 4 میلیارد و 220 میلیون ریال بوده است که از میزان نیز تنها 2 میلیارد و 450 میلیون ریال تخصیص یافته است. با این وضعیت میزان اعتبار عملاً هیچگونه اتفاقی نخواهد افتاد و هیچگونه فعالیتی نمی توان انجام داد.

Virtual editor
روزنامه نگار

ارسال نظر

پست الکترونیک شما منتشر نخواهد شد.

قوانین ارسال نظر
  1. نظرات خود را با حروف فارسی تایپ کنید.
  2. نظرات حاوی مطالب کذب، توهین یا بی‌احترامی به اشخاص، قومیت‌ها، عقاید دیگران، موارد مغایر با قوانین کشور منتشر نمی‌شود.
  3. نظرات بعد از ویرایش ارسال می‌شود.
*
*