پایگاه خبری روزنامه عطریاس پایگاه خبری روزنامه عطریاس
۱۸ مرداد ۱۳۹۹
سرای بی کسی
اجتماعی

بررسی پرونده خانه حاج باشی؛ از دیروز تا امروز:

سرای بی کسی

Virtual editor
1 مرداد 1399
بازدید: 109
نظرات: 0

مهسا غفاری، گروه فرهنگ و هنر:

در شناسنامه این شهر با این که عمر دویست و اندی ساله ای دارد، بناهایی وجود دارد که به لحاظ معماری ، ارزش تاریخی و حتی زیبایی شناسی، کم نظیر و حتی در نوع خود منحصر به فرد هستند.
برج شیشه ، ارگ حکومتی اراک ،خانه مستوفی الممالک، قبرستان آقا نورالدین و یا خانه باغ انصاری، هریک به تنهایی دارای ارزش های بسیاری بودند که در سایه بی توجهی برخی مسؤلین از میان رفتند و اکنون تنها نامی از آنها باقی مانده است.خانه هایی نظیر، خانه حاج باشی، مظاهر فرهنگ و جزیی از هویت شهری محسوب می شوند.
اماقصه پرغصه خانه “احمد قلی خان حاجباشی” ، قصه تازه ای نیست؛ مانند کودکی رها شده به حال خود است که کسی دست مهر بر سر او نمی کشد و آن را به حال خود گذاشته است. در این میان تکلیف خانه حاج باشی چیست؟ آیا در انتظاریم تا این خانه نیز به سرنوشت محتوم باقی آثار تاریخی از میان رفته دچار شود؟
این وضعیت به تماشاچی نیاز دارد یا دلسوزی ، پیگیری و مسؤلیت پذیری در قبال یک اثر فاخر ملی؟
برای بررسی آنچه بر این خانه رفته ، می بایست حداقل به سال نود و پنج بازگشت و سلسه وقایع را مانند حلقه های زنجیر دنبال کرد تا به امروز رسید.
اما هدف این گزارش، تنها مرور آنچه گذشت و آنچه بر سر این بنای ارزشمند تاریخی رفته، نیست. از ارزش های معماری و تاریخی این اثر نیز تا کنون بارها گفته شده است. آنچه بارها و بارها واگویه و تکرار شده، پیدا کردن مقصر برای آسیب هایی است که بر تن خسته این شاهد زنده تاریخ وارد شده است.
در طی این سال ها، هربار تبر حادثه ها به عمد و غیر عمد وارد شد ( در واقع آسیب های تعمدی که غیر عمد نشان داده شد) مسؤل یا سازمانی به دنبال بهبود، تعمیر و مرمت آسیب ها نبود ؛ همگان به دنبال پیدا کردن مقصرها و مسؤلان بودند و هر مقام مسؤول و غیر مسؤولی نیز سعی در مبرا کردن خود و سازمان خویش داشت. یا در بهترین حالت، سلب مسؤلیت، کمبود یا نبود بودجه کافی و موکول کردن روند پیگیری به آینده ای نامعلوم.
حال، ما در همان روزهایی هستیم که آینده نام داشت، خانه حاج باشی هنوز پابرجاست و شاید پربیراه نباشد بگوییم، اگر به امروز به داد آن نرسیم، به زودی نفس هایش به شماره می افتد و جز مشتی خاک چیزی از آن باقی نمی ماند.
این خانه گچ بری های داخلی بی نظیر، حوضخانه ای زیبا، آجرکاشی شاخص و آجرهای منقوش است؛ معماری آن متعلق به اواخر دوره قاجار و اوایل دوره پهلوی است. با توجه به این معماری بی نظیر و جانمایی آن در محدوده مرکز شهر (انتهای خیابان جنت) ، کارکردهای فرهنگی بسیار ی می توان از آن انتظار داشت. این اثر قابلیت تبدیل به “خانه فرهنگ اراک” را دارد؛ تا محل آمد و شد هنرمندان این شهر باشد و یا محل برگزاری کلاس ها، رخدادهای فرهنگی و هنری؛ تا جانی دوباره در کالبد فرهنگ و هنر این شهر بدمد.
علاوه بر این ها، خانه حاجباشی دارای قابلیت های گردشگری است که با توجه به نزدیکی به موزه چهارفصل و موزه مفاخر از این منظر هم قابلیت های زیادی می توان از آن انتظار داشت . این سه اثر در این محدوده از شهر می توانند به یک تور شهری تبدیل شده و گردشگر سه فضای تاریخی و فرهنگی متفاوت و منحصر را در یک قالب یک تور بازدید کند. در نهایت نیز این مساله به غنای فرهنگی و گردشگری شهر می انجامد.
تا به حال چقدر این خانه از این منظر بررسی شده است؟ ظرفیت های فرهنگی، هنری آن تا چه حد مورد دقت قرار گرفته است؟ تا به حال درباره برنامه های مدون برای تعمیر و مرمت و بازسازی آن سخن گفته شده است؟ و یا درباره بودجه ای که برای آن تخصیص یابد؟
به جز سازمان میراث فرهنگی استان مرکزی، شهرداری، استانداری و به ویژه معاونت عمرانی استانداری، چه قدم هایی برای خانه حاج باشی برداشته اند؟
آیا نه اینکه پس از ثبت در سال نود و شش و تخریب شبانه بلافاصله پس از آن, به حال خود رها شد ؟ آیا نه اینکه تا دوسال بعد یعنی بهار نود و هشت، یاد و سراغی از این خانه گرفته نشد؟ و حال، چرا پس از تخریب های سال گذشته، به سراغ آن نرفته ایم؟
آیا فقط دربحبوحه حواشی و تخریب ها این خانه باید رسانه ای شود؟
در ادامه ،ابتدا به مرور کوتاهی ازوقایعی که در این سال ها بر خانه گذشته می پردازیم تا ضمن یادآوری، کم و کاستی های این سال ها را دریابیم. سپس به بررسی این مساله در گفت وگو با مصطفی مرزبان، سرپرست اداره کل میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی استان مرکزی و مهدی زندیه وکیلی معاون هماهنگی امور عمرانی استانداری مرکزی,می پردازیم.

▼آنچه گذشت ؛
پرده اول : پاییز نود و پنج

در این سال, سازمان میراث فرهنگی و تعدادی از ورثه خانه تاریخی حاج باشی، پس از فراز و فرودهای بسیار به دنبال ثبت خانه در ردیف آثار ملی هستند.
مشکلی که در ابتدای کار وجود داشت، عدم توافق وراث و از سوی دیگر قرار گرفتن خانه در طرح موسوم به پنجاه و پنج متری است.
سرویس فرهنگی عطریاس در تاریخ فوق، گزارشی دراین خصوص تهیه کرده و معاونت وقت سازمان اذعان داشته
که در حال مذاکره با معاونت عمرانی استانداری بوده تا مساله قرارگیری خانه در طرح 55 متری ، مشکلی در روند ثبت خانه ایجاد نکند.
وی در این گزارش، از بیم خود از تخریب احتمالی شبانه اثر می گوید، نظیر آنچه بر سر قبرستان آقانورالدین گذشت.

▼پرده دوم؛ آذرماه نود و شش

در تاریخ آذر ماه نود و شش, بالاخره تلاش های میراث فرهنگی موثر واقع می شود و خانه حاجباشی، به ثبت ملی می رسد. متاسفانه طعم شیرین این موفقیت هنوز کاملا احساس نشده بود و در ظرف کمتر از یک هفته، در یک اقدام شبانه، لودرها به جان ستون های زیبا و محکم خانه افتاده و آن را به زانو درآوردند.
در این میان شایبه ها و گمانه زنی هایی از ورود عمدی شهرداری برای تخریب خانه مطرح شد. از جمله به نقل از خبرگزاری میزان؛ مورخ چهاردهم آذر ماه نود وشش این گونه آمده است: تصاویر منتشر شده از بنا نشانگر تخریب ستون های اصلی دارد. در این میان شایبه دست داشتن شهرداری در این تخریب ذکر شده است. پیش از این نیز، بخشی از باغ حاجباشی به وسیله این سازمان به پارک موسوم به جنت تبدیل شده بود.
هم چنین خبرگزاری فوق در بخش دیگری از متن خود و به نقل از یکی از اهالی محله که شاهد تخریب شبانه بوده، این گونه آورده است: یکی از ورثه در بخشی از ملک زندگی می کند و این فرد با همکاری شهرداری و ورود لودرهای متعلق به این سازمان، اقدام به تخریب ستون ها کردند و پس از اطلاع یافتن اهالی و سایر ورثه از محل متواری شدند.
در نهایت مسول اصلی این تخریب، ورثه معرفی شدند. هم چنین، سید محمد حسینی، مدیرکل وقت سازمان میراث فرهنگی استان مرکزی در خبرگزاری مهر بیانیه ای منتشر می کند و خواستار پاسخگویی هر مدیر آگاه و یا ورثه ای که به این بنا معترض شده، می شود. وی این تخریب را یک تخلف آشکار می داند و از دادستان وقت می خواهد در این زمینه حضور پررنگی داشته باشد.
از سوی دیگر طبق برخی شنیده ها، سازمان میراث فرهنگی از همان ابتدای تخریب، قصد مرمت بنا را داشته که به دلیل طرح 55 متری با آن مخالفت می شود و خانه به حال خود رها!

▼پرده سوم؛ فروردین نود و هشت

در بارش های گسترده و شدید کشوری در بهار نود و هشت، استان مرکزی و اراک نیز دچار آسیب هایی شد. در این تاریخ دو اثر فاخر و شاخص ملی ، آسیب دیدند.
خانه باغ انصاری، پس از سال ها بی توجهی ، شبانه تخریب شد. خانه حاج باشی نیز پس از آسیبی که در اثر بارش باران بر آن وارد شده بود، با ورود مسولان و لودرهای معروف ، دچار آسیب بیشتر و وسیع تر شد.
خبرگزاری ایسنا در تاریخ یازدهم فروردین نود و هشت، در گزارشی این گونه آورده است: حدس ها و گمانه زنی هایی در خصوص اینکه سازمان شهرداری ، عامل تخریب بنای حاجباشی است، وجود دارد. به نظر می رسد این تخریب ها، جهت تسهیل و تسریع اجرای پروژه 55 متری باشد. چراکه مدیر پروژه فوق، در روز تخریب حضور داشته است. هرچند که این مسول بعدا حضورش را نامرتبط به این ماجرا عنوان کرد.
خبرگزاری ایرنا در تاریخ فوق، در گزارش خود این گونه آورده است: بخشی از دیوار بیرونی خانه حاجباشی در اثر بارش های شدید روزهای اخیر تخریب شد و با هماهنگی شهرداری با میراث فرهنگی، قرار بر تخریب این دیوار شد تا سبب به خطر افتادن جان شهروندان و عابران نشود.
در نهایت، این تخریب با ورود لودرهای شهرداری انجام شد و علاوه بر دیوار مذکور، بخش دیگری از دیوار نیز تخریب شد!
خبرگزاری ایرنا هم چنین در این گزارش به نقل از یکی از شهروندان و شاهدان ماجرا این گونه می گوید: این تخریب از سوی شهرداری منطقه دوی اراک و با هماهنگی مالکان صورت گرفت و حدود بیست درصد از ملک تخریب شد.
درنهایت گفته شد شهرداری برای نجات جان شهروندان این عمل را انجام داده و قصد و نیت تخریب را نداشته است.

▼پرده چهارم; تابستان نود و نه

سرپرست اداره کل میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی داسخ به این سوال که چرا خانه حاجباشی به حال خود رها شده است, گفت: این بنا پیش از این در فهرست آثار ملی به ثبت رسیده بود. متاسفانه برخی از وراث این خانه, به این ثبت معترض بوده و به دیوان عدالت کشوری, شکایت کردند.
سازمان میراث فرهنگی استان مرکزی نیز درخواست اعاده دادرسی داده تا اعمال شود. اگر به این درخواست رسیدگی نشود, خانه حاجباشی از فهرست آثار ملی خارج خواهد شد.
مصطفی مرزبان درباره چگونگی رسیدگی به روند مرمت و یا نگهداری این بنای ارزشمند گفت: تا کنون درگیر مسائل حقوقی بودیم و اگر این مسأله حل شود, با استفاده از مشارکت بخش خصوصی , تامین اعتبار و اولویت مرمت اضطراری پیگیری می کنیم.
وی در خصوص این سوال که این خانه هنوز ثبت ملی است و وظیفه سازمان میراث فرهنگی حفظ و صیانت از این اثر است, گفت: ما اعتباری برای مرمت و بازسازی نداریم. در حد و حدود رفع خطر و اضطرار کارهایی انجام داده ایم. این سازمان بودجه خود را از محل درآمد و اعتبارات مالی استانی دریافت می کند و بر اساس
اولویت پروژه ها برای آن ها بودجه تخصیص می یابد. برای مثال برای بازار سرپوشیده, بودجه تعریف شده است اما در این میان نامی از خانه حاجباشی و تخصیص بودجه برای آن نبوده است.
هم چنین در این گزارش قرار بر این بود که مهدی زندیه وکیلی, معاون هماهنگی امور عمرانی استانداری مرکزی نیز پاسخگوی سوال ها باشد که متاسفانه پاسخگو نبودند.
حال باید این سوال را از خود پرسید که اگر در همان سال نود و شش, با روند مرمت خانه حاج باشی مخالف نشده بود, و یا با تخصیص بودجه مناسب و همکاری سازمان های مربوطه, آیا سرانجام این بنای فاخر به این جا می رسید؟
شاید گر این خانه , با بسترسازی مناسب تبدیل به مرکزی فرهنگی می شد, احتمال حل مسائل حقوقی آن هم می رفت.
اکنون علاوه بر نگرانی هایی که درباره از دست رفتن خانه می رفت می بایست نگران خروج این خانه از فهرست آثار ملی بود و به تبع آن, از دست دادن یک رکن فرهنگی مهم از تاریخچه و شناسنامه این شهر.

Virtual editor
روزنامه نگار

ارسال نظر

پست الکترونیک شما منتشر نخواهد شد.

قوانین ارسال نظر
  1. نظرات خود را با حروف فارسی تایپ کنید.
  2. نظرات حاوی مطالب کذب، توهین یا بی‌احترامی به اشخاص، قومیت‌ها، عقاید دیگران، موارد مغایر با قوانین کشور منتشر نمی‌شود.
  3. نظرات بعد از ویرایش ارسال می‌شود.
*
*